Niniejsza strona do poprawnego działania używa cookie. Więcej w polityce prywatności. Rozumiem, zamknij pasek.

POLISH ARMED FORCES
A A A A A



ŚWIĘTO NARODOWE TRZECIEGO MAJA

| Autor:

3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił Ustawę Rządową – pierwszą polską konstytucję. Był to drugi tego typu akt prawny na świecie (po Konstytucji Stanów Zjednoczonych) i pierwszy w Europie.

Konstytucja przygotowana została przede wszystkim przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Ignacego Potockiego i Hugo Kołłątaja i innych najbardziej światłych Polaków, którzy dokonali heroicznego wysiłku legislacyjnego, by ocalić śmiertelnie zagrożone w swoim istnieniu państwo polskie. Zagrożenie to wynikało ze słabości Polski, spowodowanej anarchią wewnętrzną oraz zacofaniem gospodarczym i kulturalnym. Wymiar zaniedbań w zakresie reform ustrojowych i ogólnego zacofania, które uwidoczniły się już w drugiej połowie XVII w., wystąpiły ze szczególną ostrością w okresie rządów saskiej dynastii Wettynów w latach 1697-1763.

Rozkład instytucji politycznych państwa, zupełny paraliż sejmu przez liberum veto oraz słabość władzy królewskiej osiągnęły punkt kulminacyjny za panowania Augusta III. Słabe, liczące 18 000 żołnierzy, źle zorganizowane, uzbrojone i dowodzone wojsko nie stanowiło realnej siły, mogącej przeciwstawić się armiom Rosji, Prus i Austrii. Główną rolę wśród tych trzech państw odgrywała Rosja, która już od początku XVIII w. prowadziła politykę uzależnienia od siebie Polski jako państwa wasalnego. Zwalczała przy tym ideę Prus, które dążyły do rozbioru Polski, nie chcąc ich wzmocnienia. Niemniej jednak, Rosja nie akceptowała Polski suwerennej, a gdyby do tego doszło, była zdecydowana zbrojnie interweniować wespół z sąsiadami.

Uchwalenie konstytucji należy zatem potraktować jako trwały symbol wielkości i dojrzałości polskiej myśli polityczno-ustrojowej i jest postrzegany jako wezwanie do wytrwałej pracy nad naprawą życia państwowego.

„W imię Boga w Trójcy Świętej Jedynego. Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książe Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czerniechowski, wraz z stanami skonfederowanemi, w liczbie podwójnej Naród Polski reprezentującemi, uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje, i z tej dogorywającej chwili, która nas samym sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą egzystencyją polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą konstytucję uchwalamy i tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie, prawem przepisanym, wyraźną wolą swoją nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu. Do której to konstytucji dalsze ustawy sejmu teraźniejszego we wszystkiem stosować się mają”[1].

Konstytucję 3 Maja poprzedzały ustawy z 1791 roku, uznane za integralną jej część. Pierwszą z nich była ustawa z 24 marca zatytułowana: O reorganizacji sejmików, druga z 18 kwietnia: Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej – regulowała sprawy mieszczan i ustroju miast.

Do najważniejszych zmian jakie Konstytucja 3 maja wnosiła do polskiego systemu politycznego można zaliczyć:

  • pozostawienie ustroju stanowego, jednak z wyraźnie osłabioną pozycją magnaterii,
  • usunięcie z sejmików ziemskich szlachty nie posiadającej majątków ziemskich tzw. gołotę,
  • cenzus szlacheckiego urodzenia został ograniczony w prawie wyborczym przez dodanie cenzusu – posiadania.

Ponadto mieszczaństwu umożliwiono nobilitację, m.in. z tytułu nabycia majątków ziemskich i zasług dla kraju. Ogółowi mieszczan w miastach królewskich, ogłoszonych jako „wolne”, zapewniono wolności osobiste, prawo sprawowania urzędów, potwierdzono opiekę władzy państwowej nad mieszkańcami kraju pochodzenia żydowskiego.

Najmniej zmian wprowadzono w położeniu chłopów, którym utrzymano poddaństwo, wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy. Pewną formą opieki prawnej nad tą grupą ludności był zapis w Konstytucji, w którym stwierdzono, że na ogół chłopów rozciągnięto „opiekę prawa i rządu krajowego”.

Konstytucja 3 Maja zniosła podział Rzeczypospolitej na Koronę i Litwę, likwidując istniejące w obu państwach odrębne instytucje i urzędy centralne. Naczelnym organem nowego państwa pozostawał Sejm, któremu zapewniono pełnię władzy ustawodawczej, prawo stanowienia budżetu i podatków, daleko idącą kontrolę rządu. Sejm miał być złożony z  204 posłów, wybieranych na sejmikach przez szlachtę posesjonatów oraz 24 tzw. plenipotentów miast, z ograniczonym głosem doradczym. Zmniejszono rolę Senatu, usunięto zasadę liberum veto i zakazano konfederacji. Zniesiono elekcyjny wybór króla, w zamian wprowadzając zasadę dziedziczenia tronu (w dynastii saskiej) i osobistej odpowiedzialności monarchy.

Wzmocnieniu uległ rząd (z królem, jako przewodniczącym Straży Praw na czele) oraz administracja państwowa. Akty królewskie wymagały kontrasygnaty jednego z ministrów, którzy od tej pory mieli odpowiadać za naruszenie prawa przed sądem sejmowym, a za kierunek polityki rządu – przed królem i Sejmem. Dodatkowo w gestii króla i Straży Praw pozostawały komisje wielkie (ministerstwa): edukacji, policji, skarbu i wojska; zarząd krajem w terenie powierzono komisjom porządkowym cywilno-wojskowym. Konstytucja poczyniła też pewne zmiany w sądownictwie szlacheckim  i miejskim.

W rozdziale XI Konstytucji, poświęconym „sile zbrojnej narodowej” umieszczono zapis „Naród winien jest sobie samemu obronę od napaści i dla przestrzegania całości swojej. Wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych. Wojsko nic innego nie jest, tylko wyciągnięta siła obronna i porządna z ogólnej siły narodu”.

W zamierzeniu części jej twórców miała stanowić punkt wyjścia dla dalszych przemian ekonomiczno-społecznych i politycznych. Została jednak obalona w połowie 1792 r. w wyniku działalności konfederacji targowickiej i przegranej wojny z Rosją.

Postanowienia konstytucji i jej przesłanie urosły do rangi symbolu narodowego. Dzisiaj z dumą wracamy do jej szlachetnych i uniwersalnych wartości.

Autor: ppłk Ryszard Najczuk.



[1] Pierwsza strona Konstytucji 3 Maja 1791 r.