Niniejsza strona do poprawnego działania używa cookie. Więcej w polityce prywatności. Rozumiem, zamknij pasek.

POLISH ARMED FORCES
A A A A A



98. ROCZNICA WYBUCHU III POWSTANIA ŚLĄSKIEGO

| Autor:

III powstanie śląskie wybuchło wybuchło, gdy Komisja Międzysojusznicza przedstawiła projekt przyznania Niemcom prawie trzech czwartych obszaru plebiscytowego. 3 maja o godz. 2.00 w nocy wszystkie siły powstańcze podjęły akcję bojową.

Pod koniec I wojny światowej ludność Górnego Śląska otwarcie głosiła swoją polskość i dążenie do połączenia się z odrodzoną Polską. Zakończone sukcesem Powstanie Wielkopolskie, stanowiło zaczyn do wystąpień przeciwko Niemcom. Walka o wyzwolenie Górnego Śląska miała jeszcze bardziej dramatyczny charakter niż w Wielkopolsce. Analizując 13. pkt orędzia Prezydenta USA, wszystko wskazywało, że region ten powróci do Polski w wyniku zabiegów dyplomatycznych. Rozejm zawarty przez państwa Ententy z Niemcami w listopadzie 1918 r. nic jednak o tym nie wspominał.

Ludność Górnego Śląska na wieść o powrocie Polski na mapę Europy, w spontanicznych wiecach, strajkach i pochodach demonstrowała swoje przywiązanie do odrodzonej Ojczyzny. Władze niemieckie nie chciały jednak iść na żadne ustępstwa, a przeciwko demonstrantom skierowano wojsko i policję. Podczas starć padli zabici i ranni, aktywniejsi członkowie demonstracji zostali wydaleni do Polski, a w większości powiatów górnośląskich został wprowadzony stan oblężenia.

Wobec niemieckich przygotowań do siłowego rozstrzygnięcia przynależności tej dzielnicy, 19 lutego 1919 r. utworzono Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska, której głównym celem było przyłączenie Górnego Śląska do Macierzy w drodze walki zbrojnej. Na czele POW stanął Józef Grzegorzek. W kwietniu organizacja liczyła 10 000 członków, a 1 sierpnia już ponad 23 000.

W sierpniu 1919 r. nastąpiła kolejna fala strajków. Niemcy użyli wojska przeciwko demonstrantom, doprowadzając do masakry w kopalni „Mysłowice”. Wydarzenia te miało swoje przełożenie na stosunki polsko-niemieckie. Przywódcy POW nie podjęli jednak działań zbrojnych uważając, iż jest to akcja przedwczesna. Inaczej sprawę przedstawiali aktywiści górnośląscy przebywający na pograniczu polskim, a także szeregowi członkowie organizacji.

16 sierpnia 1919 r. doszło do zbrojnego wystąpienia na obszarze powiatu pszczyńskiego. Akcja wobec braku poparcia kierownictwa POW była nieskoordynowana, czynnik zaskoczenia zawiódł, a miażdżąca przewaga niemiecka nie pozwoliła na osiągnięcie sukcesu w skali operacyjnej pomimo, że powstanie przeniosło się na powiaty: rybnicki, katowicki, bytomski i tarnogórski. Powstańcy nie mieli możliwości nawiązania równorzędnej walki z regularnymi jednostkami niemieckimi. Odradzające się państwo polskie było za słabe, aby rozpocząć konflikt i nie mogło oficjalnie udzielić pomocy powstańcom z uwagi na dyplomatyczne oczekiwanie do rozwiązania sporu terytorialnego, a ponadto było uwikłane w niewypowiedzianą wojnę ze wschodnim sąsiadem. 24 sierpnia komendant POW – Józef Zgrzebniok wydał rozkaz do przerwania walk. Po zakończeniu walk Niemcy przystąpili do pacyfikacji obszarów objętych powstaniem. W obawie przed represjami ponad 22 000 osób uciekło z Górnego Śląska na terytorium Polski.

Pierwsze powstanie śląskie pomimo heroicznej postawy jego uczestników, trwało tylko 8 dni. Doszukując się przyczyn jego klęski militarnej, szczególną uwagę zwraca nieprzygotowanie organizacyjne oraz brak planu działania i jednolitego kierownictwa. Rząd polski pomimo, że nie wsparł powstańców militarnie podjął działania dyplomatyczne w celu złagodzenia represji wobec powstańców. Przegrana powstańców miała jednak istotny wpływ na wzrost świadomości narodowej Górnoślązaków. Po ratyfikacji traktatu wersalskiego 10 stycznia 1920 r., w życie weszły postanowienia o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku. Tymczasową władzę nad obszarem plebiscytowym objęły mocarstwa zwycięskiej koalicji (Francja, Wielka Brytania i Włochy). Władzę sprawowaną przez Międzynarodową Komisję, wspierały alianckie siły zbrojne, liczące ok. 20 000 żołnierzy. Uwaga obu stron skoncentrowana teraz była na przygotowaniach do plebiscytu. Powstały odpowiednio Niemiecki Komisariat Plebiscytowy i Polski Komisariat Plebiscytowy. Sprzyjało to przygotowaniom POW do zbrojnego rozstrzygnięcia w wyzwoleniu Górnego Śląska, nad którymi tajną kontrolę przejęło polskie Ministerstwo Spraw Wojskowych, reprezentowane przez ppłk. Bogusława Miedzińskiego. Pomoc polegała na kierowaniu instruktorów do oddziałów powstańczych, a także na dostawach broni i amunicji.

Niemcy również przystąpili do rozbudowy różnych tajnych organizacji.

W związku z antyniemieckimi nastrojami wśród ludności polskiej, będącymi reakcją na niemiecki terror, dowództwo POW w dniu 18 sierpnia 1920 r. wydało rozkaz do wybuchu drugiego Powstania Śląskiego. Wojciech Korfanty wzywał społeczność górnośląską do podjęcia walki. Przebieg drugiego powstania był całkowicie odmienny niż rok wcześniej. Tym razem właściwa organizacja i dowodzenie przyniosły pozytywne efekty. Sukces powstania byłby zupełny, gdyby nie działanie wojsk koalicji (zwłaszcza Włochów), które stacjonując w większych miastach, uniemożliwiały całkowite rozbicie oddziałów niemieckich.

Pomimo pomyślnego przebiegu drugiego powstania, 25 sierpnia 1920 r. na wezwanie W. Korfantego nastąpiła przerwa w działaniach zbrojnych. Na żądanie aliantów została rozwiązana niemiecka Policja Bezpieczeństwa, która została zastąpiona mieszaną polsko-niemiecką policją plebiscytową. Rozwiązaniu uległa też POW, zastąpiona dość szybko na początku września 1920 r. przez nową tajną organizację wojskową - Centralę Wychowania Fizycznego (CWF). Organizacja ta podlegała II Oddziałowi Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych. W grudniu tego roku powstała też nowa organizacja – Dowództwo Obrony Plebiscytu (DOP) z płk. Pawłem Chrobokiem na czele. DOP przejęła od CWF zadania militarne, a do głównych jej jak widać defensywnych zadań należało:

  1. Ochrona ludności polskiej przed terrorem niemieckim.
  2. Ochrona obiektów przed sabotażem niemieckim.
  3. Zajęcie i osłona ważniejszych obiektów publicznych po zwycięskim plebiscycie.

Niemniej jednak nie tylko działania defensywne miały stanowić podstawową formę działań. Odkomenderowany do kontaktów z powstańcami z polecenia MSWoj. – gen. Kazimierz Raszewski, wzmocnił DOK poprzez zaciąg ochotniczy kilkudziesięciu oficerów i podoficerów z 14. Wielkopolskiej Dywizji Piechoty.

20 marca 1921 r. odbył się plebiscyt, w którym udział wzięły 1 186 234 osoby. Za włączeniem Górnego Śląska do Polski głosowały 479 414 osoby, zaś za pozostawieniem w granicach Niemiec 706 820 osób. Niekorzystny wynik wcale nie odzwierciedlał rzeczywistości, gdyż w głosowaniu wzięły udział osoby, które wcześniej wyemigrowały z tych terenów na zachód Niemiec, a teraz były sprowadzane w celu opowiedzenia się za przynależnością do tej dzielnicy. Negatywny wpływ miała też wojna z Rosją Sowiecką, co mogło wskazywać na upadek niedawno odzyskanej niepodległości. Zaważyły też przyczyny ekonomiczne, gdyż wielki kapitał był w rękach niemieckich przedsiębiorców, od których ludność pochodzenia polskiego była zależna.

Gdy pod koniec kwietnia 1921 r. wszystko wskazywało, że werdykt Międzynarodowej Komisji będzie dla Polski niekorzystny, jedynym sposobem do osiągnięcia celu pozostała walka zbrojna. Wojciech Korfanty za namową dowódcy Obrony Plebiscytu – ppłk. Macieja Mielżyńskiego, wyraził zgodę na wybuch kolejnego powstania zbrojnego.

Plan powstania zakładał trzy etapy działań:

  1. Wykorzystując czynnik zaskoczenia szybko opanować okręg przemysłowy.
  2. Metodyczne prowadzenie ofensywy w kierunku zachodnim i północnym do opanowania tzw. linii Korfantego.
  3. Obrona zajętego terenu.

Siły powstańcze liczyły 40 470 ludzi mających do dyspozycji ponad 27 000 karabinów, 290 ciężkich i 250 lekkich karabinów maszynowych, 70 000 granatów ręcznych wraz z zapasami amunicji na ok. 3 dni walki. Były zorganizowane jako:

  1. Grupa „Północ” – pod dowództwem kpt. Alojzego Nowaka.
  2. Grupa „Wschód” –  dowodzona przez kpt. Karola Grzesika.
  3. Grupa „Południe” – dowódca ppłk Bronisław Sikorski.
  4. Grupa „Środek”, którą dowodził mjr Kwak-Krzewiński.

Przeciwnikiem wojsk powstańczych była niemiecka Organizacja Bojowa, która po rozbiciu na początku powstania, przeorganizowała się w Samoobronę Górnego Śląska (Selbschutz Oberschlesien). W jej szeregach służyli przede wszystkim ochotnicy z całej Rzeszy Niemieckiej. Niemcy również byli podzieleni na grupy: „Południe”, „Środek” i „Północ”. Siłami niemieckimi liczącymi ok. 32 000 żołnierzy dowodził gen. Karl Höfer.

Trzecie Powstanie Śląskie wybuchło w nocy z 2/3 maja 1921 r. W dniach 3-10 maja powstańcy zajęli tereny od granicy czeskiej po Krapkowice na tzw. linii Korfantego. Niemcy zaskoczeni szybkością oraz siłą powstańczych uderzeń opuścili znaczną część Górnego Śląska. Powstańcze oddziały specjalne (szczególnie saperzy) dokonali niszczeń linii kolejowych z Niemiec do Górnego Śląska[1]. Niemal wszystkie większe miasta Górnego Śląska zostały otoczone. Powstańcy jednak nie podejmowali ich szturmu z obawy przed reakcją wojsk alianckich.

8 maja powstańcy opanowali ważny punkt taktyczny – Górę Świętej Anny. Nazajutrz miała miejsce największa operacja sił powstańczych – bitwa pod Kędzierzynem.

Od dnia 21 maja do 6 czerwca miała miejsce druga faza działań. Niestety, był to już kres powstańczej inicjatywy. Niemcy po otrząśnięciu się z pierwszych niepowodzeń podjęli działania zaczepne o odzyskanie Góry Świętej Anny. Dysponując znaczną przewagą udało się im zdobyć masyw Góry, lecz nie zdołali okrążyć sił powstańczych. 23 maja powstańcy dokonali przeciwuderzenia, które okazało się spóźnione i nie doprowadziło do likwidacji niemieckiego wyłomu. Nieprzyjaciel przez kilkanaście dni ponawiał ataki, lecz powstańcy wytrwali na swych pozycjach.

W dniu 4 czerwca uderzenie na Kędzierzyn przyniosło Niemcom powodzenie. Wielodniowe intensywne walki w tym rejonie choć zakończone niemieckim sukcesem taktycznym nie wpływały zasadniczo na położenie strategiczne. Strona niemiecka doszła do wniosku, że posiadanymi siłami nie będzie w stanie osiągnąć sukcesu i zaproponowała wstrzymanie działań bojowych.

W trzeciej fazie powstania tj. w dniach od 7 czerwca do 5 lipca do energicznej akcji przystąpiły wojska alianckie, które rozdzieliły walczących. W tym czasie doszło tylko do kilku lokalnych starć.

Ustalenia aliantów doprowadziły do opuszczenia obszaru plebiscytowego zarówno przez Niemców, jak i powstańców. Dzień 5 lipca przyjmuje się jako datę zakończenia trzeciego Powstania Śląskiego. W działaniach bojowych udział wzięło ok. 60 000 powstańców. Około 2 000 poległo lub zostało rannych. Straty niemieckie są porównywalne.

O losie Górnego Śląska miała zadecydować Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa i Rządząca. Wobec różnych stanowisk przedstawicieli alianckich, sprawę skierowano do rozstrzygnięcia przez Ligę Narodów, która w dniu 12 października 1921 r. podjęła ostateczną decyzję w sprawie podziału Górnego Śląska. Ustalenia Ligi Narodów zostały zaakceptowane przez Radę Ambasadorów.

Polsce przyznano 3214 km2 co stanowiło 29% obszaru plebiscytowego. Był to jednak najbardziej uprzemysłowiony obszar.

20 czerwca 1922 r. na Górny Śląsk wkroczyło Wojsko Polskie i rozpoczęła działalność polska administracja.

Bibliografia:

  1. Dzieje oręża polskiego, pod red. Wiesława Jana Wysockiego. Warszawa 2000.
  2. Polskie tradycje wojskowe cz. 3, pod red. Józefa W. Dyskanta. Warszawa 1995.
  3. Wyszczelski Lech, Radziwiłłowicz Dariusz, Powstania Śląskie. Warszawa 1996.

 

Autor: ppłk Ryszard Najczuk.

Zdjęcia: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej.



[1] Pod koniec 1920 r. ppłk. Tadeusz Puszczyński (ps. Konrad Wawelberg). utworzył specjalny oddział dywersyjny, którego zadaniem było niszczenie połączeń komunikacyjnych łączących Śląsk z Niemcami. W czasie swojej działalności oddział zniszczył około 50 mostów, 3 dworce kolejowe i kilkaset metrów torów kolejowych. Zasłynął przede wszystkim akcją przeprowadzoną w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., wysadzając 7 mostów, tory kolejowe i 2 niemieckie pociągi towarowe, która poprzedziła wybuchu III Powstania Śląskiego. Członkowie Grupy prowadzili działania dywersyjno-sabotażowe na tyłach frontu, niszcząc cele po stronie niemieckiej, a także opóźniali przemarsz wojsk i przecinali linie aprowizacyjne. W połowie czerwca 1921 r. oddział został wycofany z frontu, a po zawarciu rozejmu w lipcu 1921 r. uległ rozwiązaniu.