Sport wojskowy i jego reformy

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pierwszą komórką, która odpowiadała za rozwój wychowania fizycznego i sportu masowego o charakterze użyteczno-wojskowym był Wydział Wychowania Fizycznego. Najpierw był on usytuowany w Oddziale V Naczelnego Dowództwa, następnie – od czerwca 1919 roku – w Departamencie V Ministerstwa Spraw Wojskowych (wówczas Wydział podlegał bezpośrednio I wiceministrowi spraw wojskowych), a od 1923 roku – w Oddziale III Szkoleniowym Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.

Od 30 maja 1921 roku szefem Wydziału WF był kpt. Władysław Leon Osmolski (w 1922 roku awansowany do stopnia podpułkownika). Podlegali mu kierownicy trzech referatów: sportu w wojsku – kpt. Tadeusz Karaziński, organizacyjnego – rtm. Stefan Junosza-Załuski i wojskowego wychowania fizycznego poza wojskiem – kpt. Henryk Królikowski-Muszkiet (kapitan był też kierownikiem działu sportowego „Polski Zbrojnej”). Wydziałowi WF podlegała również utworzona wiosną 1921 roku Centralna Wojskowa Szkoła Gimnastyki i Sportu w Poznaniu (Osmolski był potem jej komendantem w latach 1927-1930; po rozformowaniu CWZGiS i utworzeniu  Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie został jego dyrektorem i awansowano go do stopnia pułkownika). W strukturze etatowej i organizacyjnej Wydziału WF oprócz CWZGiS były też komórki wf wszystkich okręgów korpusu.

 

Od I Polskiego Kongresu Sportowego do września 1939 roku

W dniach 7-8 kwietnia 1923 roku z inicjatywy wojska odbył się w Warszawie I Polski Kongres Sportowy (na czele Komitetu Organizacyjnego Kongresu stał ppłk Władysław Osmolski, a patronat nad nim objął premier gen. Władysław Sikorski). Jego celem było uporządkowanie ruchu sportowego w Polsce. Uczestnicy Kongresu podjęli uchwałę dotyczącą sportu w wojsku. Podkreślono w niej m.in., że wojsko ściśle współpracuje ze środowiskiem cywilnym i organizuje wspólne zawody sportowe, co wpływa na zbliżenie wojska do społeczeństwa. Kongres postulował też rozszerzenie działalności sportowej w armii o zakładanie klubów wojskowych i promowanie w nich również dyscyplin użytecznych dla wojska.

Po przewrocie majowym w 1926 roku Józef Piłsudski zaczął realizować swoją koncepcję wychowania fizycznego i umasowienia sportu w polskim społeczeństwie.  Wf i sport podporządkowano Państwowemu Urzędowi Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (PUWFiPW), który utworzono przy Ministerstwie Spraw Wojskowych. Pierwszym dyrektorem PUWFiPW, od 18 lutego 1927 roku do marca 1929 roku, był ppłk Juliusz Ulrych. Urzędowi podlegały w terenie Okręgowe Urzędy WF i PW oraz obwodowe i powiatowe komendy wf i pw, którymi kierowali głównie oficerowie. Przedstawiciele wojska zdominowali również eksponowane stanowiska w Polskim Komitecie Olimpijskim, Związku Polskich Związków Sportowych i poszczególnych związkach sportowych.

W latach 1933-1936 zreorganizowano działalność sportową w Polsce. Priorytetem był powszechny udział młodzieży w ruchu sportowym. PUWFiPW polecił wszystkim stowarzyszeniom i klubom sportowym zająć się młodzieżą, umożliwić jej korzystanie ze sprzętu i z obiektów sportowych oraz zapewnić bezpłatny udział w niektórych imprezach sportowych. PUWFiPW przejął również całkowitą kontrolę nad sportem wyczynowym – wydawał zezwolenia na wyjazdy na imprezy zagraniczne czy mecze z zagranicznymi rywalami w kraju. Zatrudniał również do związków sportowych cenionych trenerów polskich i zagranicznych oraz finansował wyjazdy na obozy sportowe.

Z kolei w 1933 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało wytyczne do działalności wojskowych klubów sportowych. Zobowiązano je m.in. do rozwijania i upowszechniania sportów masowych poza wojskiem oraz utrzymywania współpracy z innymi klubami i związkami sportowymi. W czerwcu 1936 roku z inicjatywy MSW utworzono Związek Wojskowych Klubów Sportowych (ZWKS), którego zadaniem było ujednolicenie działalności sportowej w wojsku. WKS-y miały się zająć usportowieniem kadry zawodowej, m.in. nowo mianowani oficerowie powinni przez pięć lat intensywnie uprawiać kajakarstwo, szybownictwo, skoki spadochronowe, pięciobój nowoczesny, boks, piłkę nożną, rugby oraz brać udział w marszach wysokogórskich, rajdach narciarskich i konnych. Zarząd Główny (ZWKS) był głównym dysponentem rozdziału środków finansowych na poszczególne kluby, których członkami mogli być również cywile. Jednak podstawą finansową działalności sekcji wyczynowych WKS-ów były składki członkowskie i dochody z organizacji imprez sportowych. Co istotne, oficerowie i podoficerowie z niektórych jednostek i instytucji wojskowych wspierali swoje kluby przekazując im część swoich wynagrodzeń.

W 1923 roku w Wojsku Polskim działało 97 klubów sportowych. Siedem lat później było 109 WKS-ów, a w nich 284 sekcje, w których uprawiano 21 dyscyplin sportowych. Natomiast w 1938 roku w Związku Wojskowych Klubów Sportowych  było zrzeszonych blisko 110 klubów. Tymi, w których działało najwięcej sekcji były: WKS Legia Warszawa i WKS Kadra Rembertów (po 14), WKS Wawel Kraków i WKS Gródek Jagielloński (po 10), WKS Tarnowskie Góry (8), WKS Śmigły Wilno, WKS Pogoń Wilno i WKS Łódź (po 7), WKS Flota Gdynia, WKS Unia Lublin i Wojskowo-Cywilne Stowarzyszenie Sportowe Polonia Przemyśl (po 6). Niestety, w 1939 roku rozpoczęła się akcja likwidowania sekcji i drużyn wyczynowych w WKS-ach, co spowodowało odejście wielu zawodników, w tym olimpijczyków z igrzysk w Berlinie w 1936 roku, do klubów cywilnych.


W XXI wieku...

Kolejna reforma wprowadziła zmiany na przełomie 2001 i 2002 roku. Decyzją nr 155/MON Ministra Obrony Narodowej  z dnia 18 lipca 2001 roku w sprawie zmian organizacyjnych w systemie funkcjonowania sportu wyczynowego w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej do 31 grudnia 2001 roku miały zostać rozformowane wszystkie wojskowe ośrodki szkolenia. Dowódców rodzajów sił zbrojnych zobowiązano do 31 sierpnia 2001 roku do przedłożenia I zastępcy ministra ON wykazu nieruchomości pozostałych po rozformowanych ośrodkach szkolenia sportowego z podziałem na trwale nie wykorzystywane przez jednostki organizacyjne resortu ON, podlegające zagospodarowaniu przez Agencję Mienia Wojskowego i czasowo nie wykorzystywanych, podlegających użyczeniu AMW. Ponadto m.in. ważne zadania otrzymali: dyrektor Departamentu Budżetowego MON i podsekretarz stanu ds. społecznych. Ten pierwszy miał wprowadzić odpowiednie zmiany do budżetu MON – na podstawie propozycji dysponentów środków budżetowych – przeznaczając oszczędności uzyskane z tego tytułu na zadania zlecone przez Resortową Komisję Zadań Zleconych wojskowym klubom sportowym, w celu zapewnienia realizacji zadań wykonywanych wcześniej przez ośrodki. Natomiast podsekretarz stanu ds. społecznych miał utrzymać „dotychczasową zasadę zlecania wojskowym klubom sportowym zadań w zakresie przygotowywania reprezentacji Wojska Polskiego w dyscyplinach sportowych użytecznych w wojsku i preferowanych przez Międzynarodową Radę Sportu Wojskowego”.

Decyzja nr 155/MON omal nie doprowadziła do likwidacji sportu wyczynowego w armii. Natomiast wiele zmieniła działalność wojskowych klubów sportowych, które po wieloletniej ścisłej współpracy z wojskiem przestały być klubami wojskowymi, pozostając cywilnymi stowarzyszeniami kultury fizycznej. I tak m.in. WKS Wawel Kraków, po 74 latach współpracy z wojskiem, od 1 stycznia 2002 roku przestał być klubem wojskowym, ale decyzją Zarządu Klubu pozostał przy historycznej nazwie WKS Wawel. Jak jeszcze Decyzja nr 155/MON wpłynęła na działalność WKS-ów pokazuje choćby rozformowanie WOSS ŚOW. Tak sytuację w WKS Śląsk opisał dyrektor tego klubu ppłk Janusz Pilch: „(…) likwidacja etatów szkoleniowców i sportowców zatrudnionych dotychczas przez wojsko sprawiły, że obowiązki finansowania procesu szkolenia, opłacenia świadczeń dla kadry szkoleniowej i zawodniczej, wnoszenia opłat za korzystanie z bazy szkoleniowo-sportowej dotychczas realizowanej bezpłatnie (lub przy ponoszeniu symbolicznych opłat) na obiektach użytkowanych przez WKS Śląsk w ramach działalności statutowej, spotęgował się i spoczął wyłącznie na Wojskowym Klubie Sportowym Śląsk Wrocław. Klub znalazł się w sytuacji, w której musiał ratować zarówno ludzi, zawodników i szkoleniowców, zatrudnionych w WOSS ŚOW jak również i obiekty sportowe, przejmując ich utrzymanie. Reorganizacja administracyjna kraju, spowodowała również, że zostały ograniczone dotacje finansowe przeznaczone na realizację zadań zleconych, szkolenie podstawowe dzieci i młodzieży w porównaniu do lat poprzednich”.

Część trenerów i sportowców z rozformowanych ośrodków, żołnierzy zarówno służby zawodowej jak i zasadniczej, znalazło etaty w nowo powstałych zespołach i grupach sportowych. Ci z WOSS ŚOW trafili do Zespołu Sportowego Wojsk Lądowych przy 2 Batalionie Dowodzenia ŚOW. A losy sportu wyczynowego w wojsku uratowała przyjęta 12 lutego 2002 roku przez ministra obrony narodowej Jerzego Szmajdzińskiego „Koncepcja funkcjonowania sportu w Siłach Zbrojnych RP” i wydana przez niego Decyzja nr 90/MON Ministra Obrony Narodowej  z dnia 9 kwietnia 2002 roku w sprawie funkcjonowania sportu w Siłach Zbrojnych RP. Te dokumenty uzupełniły jeszcze Wytyczne szefa Sztabu Generalnego WP z dnia 22 kwietnia 2002 roku do funkcjonowania zespołów sportowych rodzajów sił zbrojnych.

Decyzją nr 90/MON utworzono trzy zespoły i dwie grupy sportowe rodzajów sił zbrojnych. Oprócz wspomnianego Zespołu Sportowego Wojsk Lądowych przy 2 Batalionie Dowodzenia ŚOW (jego pierwszym dowódcą został mjr Leszek Korszun) wojska lądowe sformowały Grupę Sportową WL w Warszawie (przy 3 Batalionie Zabezpieczenia Dowództwa Wojsk Lądowych; dowódca mjr Jerzy Świnoga) i Grupę Sportową WL w Bydgoszczy (przy 1 Batalionie Dowodzenia Pomorskiego Okręgu Wojskowego; dowódca mjr Dariusz Bednarek). Utworzono również Zespół Sportowy Sił Powietrznych w Poznaniu (przy 31 Bazie Lotniczej; dowódca mjr Zygmunt Skrobicki) i Zespół Sportowy Marynarki Wojennej w Gdyni (przy Komendzie Portu Wojennego; dowódca kmdr ppor. Krzysztof Saba). Natomiast po rozformowaniu w 2001 roku WOSSpad WLOP powołano w Bydgoszczy Ośrodek Szkolenia Służby Wysokościowo-Ratowniczej (pierwszym komendantem został mjr Krzysztof Szopiński), który w 2008 roku przeformowano w Ośrodek Szkolenia Wysokościowo-Ratowniczego i Spadochronowego w Poznaniu.

Nowym wojskowym ośrodkom sportowym postawiono m.in. zadania: przygotowywania żołnierzy-sportowców do reprezentowania Sił Zbrojnych RP w rywalizacji międzynarodowej, zapewnienia warunków do szkolenia członkom kadry narodowej powołanym do odbywania zasadniczej służby wojskowej, współpracę w polskimi związkami sportowymi, wojskowymi klubami sportowymi oraz innymi stowarzyszeniami w zakresie popularyzacji i rozwoju sportów przydatnych dla wojska oraz organizowanie, wspólnie z WKS-ami, zawodów i imprez sportowych, ze szczególnym uwzględnieniem przedsięwzięć ujętych w kalendarzach CISM.

W 2005 roku warszawska GS WL zapisała się w historii sportu wojskowego powołaniem do zawodowej służby wojskowej kobiet. Tymi pierwszymi, które przetarły szlak kolejnym były: szpadzistka szer. Danuta Dmowska, szablistka Aleksandra Socha i florecistka szer. Sylwia Gruchała. Co ciekawe, warszawska grupa zmieniła swoją dyslokację w kwietniu 2012 roku została przeniesiona do Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki w Zegrzu.

Po raz ostatni przed powołaniem 12 kwietnia 2021 roku Centralnego Wojskowego Zespołu Sportowego (na podstawie Decyzji nr 126/MON Ministra Obrony Narodowej  z dnia 16 września 2020 roku) sport wyczynowy w wojsku reformowano w 2012 roku. Zgodnie z Decyzją nr 277/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 września 2012 roku w sprawie funkcjonowania sportu w Siłach Zbrojnych RP (zmienioną następnie Decyzją nr 383/MON z dnia 29 września 2015 roku) powstało pięć wojskowych zespołów sportowych: WZS w Poznaniu przy 31 Bazie Lotnictwa Taktycznego,  WZS w Gdyni przy Komendzie Portu Wojennego, WZS w Zegrzu przy Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki (26 sierpnia 2019 roku WZS został przeniesiony do Batalionu Dowodzenia Wojsk Lądowych w Białobrzegach i zmienił nazwę na WZS w Białobrzegach), WZS we Wrocławiu przy 2 Wojskowym Oddziale Gospodarczym i WZS w Bydgoszczy przy Batalionie Dowodzenia Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych (od 2019 roku przy Centralnej Grupie Działań Psychologicznych).  

 

 

Zredagował Jacek Szustakowski