Grafika dotycząca Święta 3 Maja.

Vivat Konstytucja! Vivat 3 Maj!

8 zdjęć w galerii
Uchwalona 3 maja 1791 roku na Sejmie Czteroletnim ustawa regulująca ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów była pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną konstytucją. Wprowadzała w Rzeczypospolitej ustrój monarchii konstytucyjnej – zachowywała stanową strukturę społeczeństwa, ale otwierała perspektywy dalszych przekształceń systemu państwowego.
Po raz pierwszy święto Konstytucji 3 Maja obchodzono w 1792 roku, potem dopiero w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim po 1830 roku. Po powstaniu listopadowym aż do odzyskania niepodległości obchody święta były zabronione przez zaborców. Odzyskanie niepodległości stało się dla rocznicy uchwalenia Konstytucji wydarzeniem szczególnej wagi – 29 kwietnia 1919 r. Sejm uchwalił uznanie dnia 3 maja za święto państwowe. Ostatni raz obchodzono je w wolnej Polsce 3 maja 1939 roku, kiedy zorganizowano wielką defiladę Wojska Polskiego na Polach Mokotowskich z obecnością najwyższych władz państwowych. Niestety, po zakończeniu II wojny światowej utrzymanie 3 maja jako święta państwowego okazało się niemożliwe. Przywrócono je dopiero 6 kwietnia 1990 r.

Dziś święto to przypomina nam wysiłki patriotów, którzy podjęli się trudnego zadania reformy chylącego się ku upadkowi państwa. Dostarcza nam też wiele wzorów do naśladowania, daje przykłady zachowań patriotycznych. Od zawsze miało ogromne znaczenie dla polskiej suwerenności i niepodległości, które były zagrożone przez mocarstwa ościenne, szczególnie przez Rosję i Prusy.

Nie inaczej jest dzisiaj! W obliczu aktualnych zagrożeń bezpieczeństwa Polski, gdy sąsiednie państwo stało się obiektem niczym nieuzasadnionej agresji zbrojnej, gdy życie tracą nie tylko żołnierze, ale i cywile, Święto Narodowe 3 Maja nabiera szczególnego znaczenia. Dzień ten zawsze był dla społeczności akademickiej okazją do wyrażania dumy z bycia Polakiem i radosnego świętowania w duchu patriotyzmu. Dziś dodatkowo obarczony jest niepokojem, jak w najbliższych miesiącach i latach kształtować się będzie środowisko bezpieczeństwa Polski – podkreślił gen. bryg. dr Robert Kosowski w okolicznościowym przemówieniu skierowanym do społeczności akademickiej podczas uroczystej zbiórki 29 kwietnia br.

Obchody Święta Narodowego 3 Maja stanowiły także szczególny moment do podziękowań za codzienną pracę i służbę dla dobra Akademii i Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, a także złożenia gratulacji wszystkim tym, którzy otrzymali akty mianowania na kolejne stopnie wojskowe oraz zostali wyróżnieni medalami państwowymi i resortowymi.

Mimo upływu 231 lat Konstytucja 3 maja pozostaje w pamięci zbiorowej Polaków jako najważniejszy akt, który połączył wszystkie stany społeczne w jeden naród. Dzień 3 maja był zawsze najważniejszym świętem jednoczącym naród polski niezależnie od okresu historycznego, czy to w latach zaborów, czy niepodległego państwa polskiego. Niech ta świadomość dziś jednoczy nasze wysiłki, by niepodległość i suwerenność Polski nigdy nie były zagrożone i poddawane w wątpliwość przez inne państwa! – podsumował oficjalną część zbiórki rektor-komendant ASzWoj, a następnie zaprosił zgromadzonych na koncert z udziałem znakomitych artystów.


***
Geneza Konstytucji 3 Maja

Po pierwszym rozbiorze Polski król Stanisław August Poniatowski i kierowana przez niego Rada Nieustająca kontynuowali prace nad reformą państwa. Usprawniano administrację, porządkowano sprawy miejskie, rozwijano szkolnictwo. Próby bardziej radykalnych reform wywoływały jednak przeciwdziałanie carycy Katarzyny II, która odwoływała się do opozycji. Duża część szlachty nadal niechętnie odnosiła się do projektów radykalnej przebudowy państwa. Projekt kodeksu prawa napisany w duchu oświecenia przez Andrzeja Zamoyskiego został odrzucony przez sejm w 1780 r. Dla uspokojenia Rosji i opozycji król pozornie wycofał się z dalszych prób reformy państwa.

Tymczasem drogi Rosji i Prus zaczęły się rozchodzić po śmierci Fryderyka II w 1786 r. Jego następca Fryderyk Wilhelm II deklarował przyjazne stanowisko wobec Rzeczypospolitej. Rosja zbliżyła się do Austrii, Francji i Hiszpanii, a Prusy związały się z Anglią, Szwecją, Holandią i Turcją. W 1787 r. wybuchła wojna rosyjsko-turecka. Stanisław August Poniatowski widział w niej okazję do aktywizacji Rzeczypospolitej, która gdyby stanęła u boku Rosji, mogła liczyć na powiększenie armii i swobodę działań. Dlatego wysunął propozycję udziału polskiego korpusu w wojnie z Turcją. Caryca Katarzyna II zgodziła się na wystawienie jednego korpusu na żołdzie Rosji, ale o dalszych reformach nie chciała słyszeć. Kiedy w 1788 r. na Rosję. uderzyła Szwecja, Katarzyna II nie mogła skutecznie kontrolować spraw polskich. Natomiast Prusy, znajdujące się w obozie wrogim Rosji, zachęcały do podjęcia reform w Rzeczypospolitej.


Jesienią 1788 r. król zwołał sejm do Warszawy, który przeszedł do historii Polski pod nazwą Sejm Wielki lub Czteroletni, ponieważ obradował cztery lata. Na początku obrad zawiązano konfederację, na której czele stanęli marszałkowie Stanisław Małachowski z Korony i Kazimierz Nestor Sapieha z Litwy. W ten sposób zabezpieczono sejm przed zerwaniem. Duża grupa posłów dążyła do przeprowadzenia zmian, ale część broniła dawnego ustroju. Dlatego w sejmie od samego początku rozgrywała się ostra walka polityczna. Stronnictwo hetmańskie na czele z Franciszkiem Ksawerym Branickim, Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim było przeciwne reformom i dążyło do obalenia Stanisława Augusta Poniatowskiego przy pomocy Rosji. Z kolei król i jego zwolennicy dążyli do przeprowadzenia reform w państwie w sojuszu z Rosją. Najbardziej aktywni byli przedstawiciele obozu patriotycznego, którzy opowiadali się za przeprowadzeniem reform w państwie i uniezależnieniem się od Rosji w sojuszu z Prusami. Przywódcami tego obozu byli Stanisław i Ignacy Potoccy, Adam Kazimierz Czartoryski, Stanisław Małachowski. Ideowym przywódcą stronnictwa patriotycznego był niezasiadający w sejmie Hugo Kołłątaj. Na członków stronnictwa patriotycznego oddziaływały zarówno wypadki we Francji, jak i postawa ludu Warszawy. Mieszkańcy stolicy żywo interesowali się pracami sejmu. Postępowe poglądy patriotów rozpowszechniane były w pismach, książkach, gazetach, piosenkach, wierszach i sztukach teatralnych.

Pierwsza decyzja sejmu dotyczyła powiększenia armii do 100 tysięcy. W celu zabezpieczenia funduszy na jej wystawienie, uchwalono podatek z dochodów szlachty z prywatnych dóbr ziemskich oraz z dóbr kościelnych. Następnie zniesiono Radę Nieustającą, której funkcje przejmowały komisje sejmowe i deputacje. Organami administracji lokalnej zostały porządkowe komisje cywilno-wojskowe. Jesienią 1789 r. powołano deputację pod kierownictwem Ignacego Potockiego do opracowania konstytucji. Równolegle pracowała deputacja opracowująca zbiór praw dla miast. W październiku 1790 r. sejm uchwalił niezbywalność ziem Rzeczypospolitej, a po upływie dwuletniej kadencji sejmu postanowiono, że dotychczasowi posłowie zachowają mandaty i dołączą do nich także nowo wybrani.

Wiosną 1790 r. podpisano traktat obronny pomiędzy Rzecząpospolitą i Prusami. Był on wymierzony przeciwko Austrii. Kiedy latem 1790 r. cesarz Austrii Leopold II przyjął bez wojny żądania pruskie, zrzekając się nabytków terytorialnych uzyskanych kosztem Turcji stało się jasne, że sojusz polsko-pruski stracił na wartości, chociaż formalnie nadal obowiązywał. Korzystna dla Rzeczypospolitej koniunktura polityczna powoli mijała. Szwecja wycofała się z wojny z Rosją, a konflikt rosyjsko-turecki wygasał. Dlatego przyspieszono prace nad projektami praw.

Korzystając z tego, że niechętni reformom posłowie nie powrócili do Warszawy ze Świąt Wielkanocnych, przystąpiono do wprowadzania zmian. 18 kwietnia 1791 r. uchwalono prawo o miastach zezwalające mieszczanom na nabywanie dóbr ziemskich i dopuszczające przedstawicieli miast do sejmu, z prawem głosu w sprawach miejskich i handlowych.
Ukoronowaniem walki o reformę państwa było uchwalenie Konstytucji 3 maja – podstawowego zbioru praw i zasad rządzenia krajem. Konstytucja zniosła różnicę pomiędzy Koroną i Litwą. Władzę ustawodawczą przekazała sejmowi, w którym zniesiono liberum veto i osłabiono wpływy magnatów. Szlachta nieposiadająca dóbr ziemskich została pozbawiona prawa głosu. W sejmie obok szlachty mieli zasiadać przedstawiciele mieszczan. Kierowanie państwem powierzono królowi i jego ministrom tworzącym rząd. Rząd zwał się Strażą Praw. Władza królewska została wzmocniona. Zniesiono wolną elekcję. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miała przejąć dynastia saska. Chłopom Konstytucja gwarantowała opiekę rządu i prawa, ale jedynie osadnikom z zagranicy gwarantowała wolność osobistą.

Instytut Historii Wojskowej