Główną przyczyną wybuchu Powstania Listopadowego była sytuacja wewnętrzna Królestwa Polskiego – łamanie konstytucji przez cara Mikołaja I, cenzura i represje wobec środowisk patriotycznych. Kroplą, która przelała „czarę goryczy” stały się plany użycia polskich żołnierzy do tłumienia rewolucji w Belgii i Francji. Pełnię władzy wojskowej w Królestwie Polskim sprawował namiestnik Królestwa Polskiego Wielki Książę Konstanty. Wymagał on ścisłego przestrzegania regulaminów, dużej dokładności w służbie i doskonałego opanowania musztry.

Powstanie, przygotowane przez Sprzysiężenie Podchorążych, na którego czele stał ppor. Piotr Wysocki, rozpoczęło się wieczorem 29 listopada 1830 roku w Warszawie. Podchorążowie uderzyli najpierw na koszary kawalerii carskiej, nie uzyskując jednak powodzenia, wycofali się na most Jana II Sobieskiego w Łazienkach, gdzie połączyli się z cywilnymi spiskowcami, którzy poprzednio zaatakowali Belweder – rezydencję namiestnika. Niestety zamach nie powiódł się. Generalicja polska sprzeciwiła się powstaniu i próbowała spacyfikować nastroje rewolucyjne. Podchorążych wsparła natomiast część wojska oraz mieszkańcy Warszawy. Momentem przełomowym okazało się zdobycie Arsenału, co pozwoliło na uzbrojenie ludności cywilnej.

Przed wybuchem powstania Wojsko Polskie liczyło ok. 32 500 żołnierzy i 96 dział. Dzieliło się na gwardię, piechotę , jazdę i artylerię.

Gwardia była dowodzona przez gen. jazdy Wincentego Krasińskiego, liczyła 4112 żołnierzy i składała się z:

• piechoty – pułk grenadierów i batalion saperów – dowódca gen. dyw. Franciszek Żymirski;
• jazdy – pułk strzelców konnych gwardii – dowódca gen. dyw. Zygmunt Kurnatowski;
• artylerii – bateria konna pozycyjna, półbateria rakietników konnych, półkompania rakietników pieszych – dowódca ppłk Piotr Chorzewski.

Piechota z artylerią pieszą tworzyły korpus piechoty, którym dowodził gen. piechoty Stanisław Potocki. Korpus ten liczył 800 oficerów, 2080 podoficerów, ok. 22 000 szeregowców i podzielony był na dwie dywizje piechoty, w składzie każdej były dwie brygady piechoty liniowej i brygada strzelców pieszych oraz kompania artylerii pozycyjnej i dwie kompanie lekkie (kompanie artylerii były wydzielane z brygady artylerii).

Korpus kawalerii, liczący 5985 szabel był dowodzony do wybuchu powstania przez gen. jazdy Aleksandra Rożnieckiego. Składał się z dywizji ułanów pod dowództwem gen. dyw. Jana Weyssenhoffa. W jej strukturze znajdowały się dwie brygady ułanów, dwie brygady strzelców konnych, dwa szwadrony żandarmów, dwie baterie lekkiej artylerii konnej. Władze powstańcze włożyły wiele wysiłku w formowanie nowych jednostek wojskowych, powiększenie stanu osobowego wojska oraz zapewnienie mu uzbrojenia, wyposażenia i wyżywienia.

Przeprowadzono również reorganizację armii. Wojsko powstańcze podzielone było na cztery dywizje piechoty, do których przyłączono pułki jazdy. Przed bitwą grochowską całą jazdę zgrupowano w dwóch korpusach. Następna reorganizacja polegała na stworzeniu dwóch korpusów broni połączonych (dwie dywizje piechoty i dywizja jazdy). W miastach i wsiach utworzono Straż Bezpieczeństwa (należeli do niej mężczyźni w wieku 18-45 lat), która spełniała zadania porządkowo-policyjne. Ze Straży wydzielono ruchomą gwardię, składającą się z 80 czterokompanijnych batalionów piechoty liniowej, które stanowiły źródło uzupełnienia dla wojska liniowego. W Warszawie została powołana Gwardia Narodowa strzegąca porządku w mieście.

Początkowo na głównodowodzącego powstania (od 5 grudnia) powołano gen. Józefa Chłopickiego, który nie wierzył w jego sukces i chciał doprowadzić do ugody z carem. Gdy car zdecydował się na siłowe rozwiązanie kwestii powstania, Chłopicki podał się do dymisji.

Powstanie jednak rozszerzało się na cały kraj. Pod naciskiem opinii publicznej, żądającej zdecydowanej walki o niepodległość, Sejm zebrany 18 grudnia uznał powstanie za narodowe, a 25 stycznia 1831 roku pod wpływem manifestacji patriotycznych zdetronizował Mikołaja I Romanowa jako króla polskiego. Fakt ten miał ogromne znaczenie polityczne, gdyż działacze konserwatywni zostali zmuszeni do porzucenia polityki ugodowej wobec cara, a tym samym opowiedzeniem się po stronie powstania. 29 stycznia utworzony został Rząd Narodowy z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele. Rząd miał charakter koalicyjny, w którym reprezentowane były wszystkie trzy ugrupowania: konserwatywne (Adam Czartoryski, Stanisław Borzykowski); kaliszanie (Teofil Morawski i Wincenty Niemojowski) oraz „Partia Ruchu”, z którą związani byli stronnicy Towarzystwa Patriotycznego (Joachim Lelewel). Nowym wodzem naczelnym został Michał Radziwiłł, a od 26 lutego gen. Jan Skrzynecki.

Zaistniałe wydarzenia spowodowały, że po kilkunastoletniej przerwie powstało niepodległe państwo polskie.

Tymczasem zgodnie z zapowiedzią cara, 6 lutego 1831 r. nastąpiła inwazja rosyjska. 127-tysięczna Armia Rosyjska z 348 działami, składająca się z dwóch korpusów piechoty, dwóch korpusów jazdy i korpusu grenadierów, przekroczyła granice Królestwa Polskiego. Siłami rosyjskimi dowodził feldmarszałek Iwan Dybicz. Do Królestwa Polskiego została również wysłana gwardia, a także 2. Korpus Piechoty pod dowództwem gen. Piotra Pahlena II z zadaniem obsadzenia Litwy i Białorusi. Ww. związki operacyjne nie podlegały rozkazom feldmarsz. Iwana Dybicza. Do jego dyspozycji został natomiast oddany korpus rezerwowy pod dowództwem Wielkiego Księcia Konstantego, który wycofał się z Królestwa po wydarzeniach z Nocy Listopadowej.

Marsz rosyjskich wojsk odbył się na trzech kierunkach:

• prawe skrzydło poruszało się tzw. Szosą Kowieńską w kierunku Łomży;
• centrum maszerował z Tykocina na Wysokie Mazowieckie;
• lewe skrzydło podjęło marsz na odcinku Terespol – Hrubieszów.

Celem strategicznym Rosjan było zdobycie Warszawy, stąd też zbliżające się siły rosyjskie prawego skrzydła i centrum miały przekroczyć Bug pod Wyszkowem
i koncentrycznie uderzyć na Warszawę. Plany te jednak pokrzyżowała odwilż, stąd też nastąpiła korekta planów rosyjskich co do kierunku głównego uderzenia. W myśl podjętych decyzji ofensywa miała być przeprowadzona po Szosie Siedleckiej.

Po zwycięskich starciach pod Stoczkiem (14 lutego) i Wawrem (19-20 lutego), wojska carskie zostały ostatecznie powstrzymane na przedpolach Warszawy w krwawej bitwie o Olszynkę Grochowską (25 lutego).

Wiosną strona polska przystąpiła do kontrofensywy. Polskie zwycięstwa pod Dębem Wielkim (31 marca) i Iganiami (10 kwietnia) przekreśliła jednak klęska w bitwie pod Ostrołęką (26 maja). Również próby wzniecenia powstania na Litwie, Białorusi, Ukrainie nie przyniosły spodziewanych efektów.

Tymczasem Iwan Paskiewicz, nowy głównodowodzący wojskami rosyjskimi po śmierci feldm. I. Dybicza, przekroczył 21 lipca 1831 r. dolną Wisłę i od zachodu zbliżał się ku Warszawie. 6 listopada Rosjanie ruszyli do szturmu stolicy. Po zaciętych dwudniowych walkach, mimo bohaterskiej obrony, oddanie Warszawy stało się nieuniknione. 8 listopada wojska rosyjskie wkroczyły do miasta. Większość walczących jeszcze polskich oddziałów oraz władze powstańcze 5 października 1831 r. przekroczyły granicę pruską i udały się na emigrację.

W historii Polski Powstanie Listopadowe stanowi chlubną kartę pod względem męstwa dowiedzionego przez żołnierza polskiego. Miało ono doniosłe znaczenie międzynarodowe gdyż doprowadziło do faktycznego załamania się tego układu stosunków polityczno-ustrojowych, który w kwestii polskiej wprowadziły postanowienia Kongresu Wiedeńskiego. Powstanie było najlepiej przygotowanym pod względem wojskowym zrywem niepodległościowym. Ocenia się, że miało ono duże szanse powodzenia, gdyby nie kunktatorskie działanie jego dowódców. Jedynie generałowie Ignacy Prądzyński i Józef Bem stanowili wyjątek, dążąc do zdecydowanego, ofensywnego działania wobec wojsk rosyjskich.

W wyniku klęski Powstania Listopadowego ograniczono autonomię Królestwa Polskiego. W 1832 r. zlikwidowano Sejm, a konstytucja została zastąpiona tzw. Statutem Organicznym. Na Królestwo nałożona została znaczna kontrybucja, a ponadto musiało utrzymywać rosyjskie garnizony, a także ponosić koszty wznoszenia twierdz, które wzmacniając obronę zachodniej granicy Cesarstwa, miały zniechęcać Polaków do prób dalszego oporu.

Od 1833 r. car wprowadził na ponad 20 lat stan wyjątkowy. Żołnierzy powstania wcielono do wojska rosyjskiego. Szlachta z terenów objętych powstaniem była przesiedlana do innych guberni. Wiele polskich majątków ziemskich zostało skonfiskowanych.

Na pamiątkę patriotycznej postawy podchorążych w noc listopadową 1830 roku, a 29 listopada ustanowiony został Dniem Podchorążego.

Autor: ppłk Ryszard Najczuk.

Bibliografia:

1. Dzieje oręża polskiego, pod red. prof. Wiesława Jana Wysockiego. Warszawa 2000.
2. Kukiel Marian, Zarys dziejów wojskowości w Polsce. Londyn 1949.
3. Polska na przestrzeni wieków. Warszawa 2006.
4. Polska sztuka wojenna od X wieku do końca II wojny światowej. Opracowanie zbiorowe pod kierunkiem naukowym płk. dr. hab. Henryka Hermanna. Warszawa 1994.
5. Polskie tradycje wojskowe, pod red. Józefa W. Dyskanta. Warszawa 1995.
6. Polskie Powstania Narodowe. Wojsko i Wychowanie. Dodatek Specjalny.
7. Żywczyński Mieczysław, Historia Powszechna 1789-1870. Warszawa 1996.
8. https://www.google.pl/search?q=Muzeum+wojska+polskiego+Powstanie+listopadowe&client=firefox – Szturm na Belweder 1830 r.