Niniejsza strona do poprawnego działania używa cookie. Więcej w polityce prywatności. Rozumiem, zamknij pasek.

POLISH ARMED FORCES
A A A A A



77. ROCZNICA PRZEKSZTAŁCENIA ZWIĄZKU WALKI ZBROJNEJ W ARMIĘ KRAJOWĄ

| Autor:

14 lutego 1942 r. rozkazem Naczelnego Wodza, gen. Władysława Sikorskiego Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową.

Utrata niepodległości w wyniku przegranej kampanii wrześniowej 1939 r., nie oznaczała rezygnacji narodu polskiego z walki z okupantami niemieckim i sowieckim. Pomimo utraty terytorium, istniała ciągłość władz państwowych, gdyż zgodnie z zapisami w Konstytucji z 23 kwietnia 1935 r., na emigracji zostały odtworzone najwyższe władze Rzeczypospolitej, a także zaczęły się formować Polskie Siły Zbrojne. W krajach sojuszniczych i neutralnych w dalszym ciągu działały polskie placówki dyplomatyczne.

Po przegranej kampanii, na terenie okupowanego kraju powstawały różne struktury konspiracyjne o charakterze politycznym i wojskowym.

27 września 1939 r. – grupa wyższych oficerów Wojska Polskiego, na czele z gen. Michałem Karaszewiczem-Tokarzewskim, na podstawie upoważnienia Naczelnego Wodza – marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego i w uzgodnieniu z dowódcą Armii „Warszawa” – gen. Juliuszem Rómmlem oraz komisarzem cywilnej obrony stolicy – mjr. rez. Stefanem Starzyńskim, powołała konspiracyjną organizację – Służbę Zwycięstwu Polski (SZP).

Jak podaje Marek Ney-Krwawicz:

„W dniu 27 września 1939 r. gen. dyw. Juliusz Rómmel podpisał kluczowy dla działania SZP dokument:

„Dane mi przez Naczelnego Wodza w porozumieniu z Rządem pełnomocnictwo dowodzenia w wojnie z najazdem na całym obszarze Państwa, przekazuję gen. bryg. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi z zadaniem prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i całości granic”.

W obliczu klęski armii polskiej Służba Zwycięstwu Polski miała kontynuować w podziemiu walkę z hitlerowskim i sowieckim najeźdźcą. Organizacja dążyła przede wszystkim do podporządkowania wojskowej i społeczno-politycznej działalności konspiracyjnej w Polsce jednemu ośrodkowi dyspozycyjnemu kierowanemu przez dowództwo wojskowe. Do grudnia 1939 roku utworzono podstawowe ogniwa organizacji, powstało Dowództwo Główne z Główną Radą Polityczną (później Radą Główną Obrony Narodu) jako organem opiniodawczym i  doradczym.

Dowódcą Głównym został gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski ps. „Torwid”, a jego zastępcą i szefem sztabu płk Stefan Rowecki ps. „Grot”. Organizacja prowadziła przygotowania do walki z okupantami (szkolenie kadr wojskowych, propagandę przeciwdziałającą złym nastrojom społeczeństwa po klęsce w kampanii wrześniowe 1939 r., organizowała wywiad, sabotaż i łączność kurierską).

Utworzony we Francji Rząd Polski, na czele którego stanął gen. Władysław Sikorski (oficjalne zaprzysiężenie 1 października 1939 r.), za swoje główne zadanie stawiał:

  • Ø reprezentowanie interesów Polski na arenie międzynarodowej,
  • Ø zorganizowanie siły zbrojnej do walki z Niemcami,
  • Ø kierowanie działalnością podziemną w kraju.

8 listopada Rada Ministrów zaakceptowała projekt powołania organizacji, która przyjęła nazwę Związek Walki Zbrojnej.

Plany szefa polskiego rządu, dotyczące walki podziemnej w kraju, przewidywały oddzielenie działań wojskowych od politycznych.

4 grudnia 1939 r. gen. W. Sikorski przekazał tzw. Instrukcję nr 1, która określała ZWZ jako organizację, ścisłą, tajną, wojskową, opartą o bezwzględnie pojęte zasady hierarchii i dyscypliny, jedyną działającą na terenie kraju oraz ogólnonarodową, ponadpartyjną
i ponadstanową, skupiającą w swych szeregach bez względu na różnice przekonań politycznych i społecznych wszystkich Polaków, pragnących walczyć orężnie z okupantami w warunkach pracy konspiracyjnej.

Wobec powyższego Służba Zwycięstwu Polski została przekształcona w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), podległy znajdującemu się na emigracji Naczelnemu Wodzowi – gen. Władysławowi Sikorskiemu. ZWZ miał być organizacją ogólnonarodową, ponadpartyjną, oddzieloną od politycznych komitetów porozumiewawczych, a obliczoną na długofalowe, gruntowne przygotowanie niepodległościowej akcji zbrojnej. Na czele ZWZ stanął, przebywający we Francji, gen. broni Kazimierz Sosnkowski.

Organizacja dała początek Podziemnemu Państwu Polskiemu, czyli zakonspirowanym instytucjom politycznym, administracyjnym i wojskowych, działającym w okupowanej Polsce na podstawie upoważnienia władz RP na uchodźstwie.

W lutym 1940 r. powstało również podziemie polityczne, w skład którego weszły: Polska Partia Socjalistyczna – Wolność, Równość Niepodległość (PPS-WRN) z Kazimierzem Pużakiem na czele, Stronnictwo Narodowe pod przewodnictwem Aleksandra Dębskiego i Stronnictwo Ludowe ze Stefanem Korbońskim. W wyniku rozmów przedstawicieli ugrupowań politycznych z gen. Michałem Tokarzewskim-Karaszewiczem i Stefanem Grotem-Roweckim, powstał Polski Komitet Porozumiewawczy, który przekształcił się następnie w Główny Komitet Polityczny (GKP), stanowiący reprezentację polityczną narodu polskiego. Do władz GKP dołączyło jeszcze w czerwcu 1940 r. Stronnictwo Pracy reprezentowane przez Jana Jankowskiego a później Cyryla Ratajskiego.

Wymienione wyżej partie i stronnictwa tworzyły również własne organizacje wojskowe. Stronnictwa prawicowe powołały Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”, działający na Pomorzu. Stronnictwo Ludowe powołało Straż Chłopską, przemianowaną wiosną 1941 r. na Bataliony Chłopskie, których komendantem głównym został Franciszek Kamiński. Stronnictwo Narodowe powołało Narodową Organizację Wojskową. Działalność podjął też tajny Związek Harcerstwa Polskiego pod kryptonimem „Szare Szeregi”. Działacze przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego ABC utworzyli Grupę Szańca i Związek Jaszczurczy.

Na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego Związek Walki Zbrojnej został w dniu 14 lutego 1942 r. przekształcony w Armię Krajową, mającą przeprowadzić akcję scalania rozbitych organizacji wojskowych podziemia. Komendantem Głównym Armii Krajowej został gen. Stefan Grot-Rowecki, a szefem sztabu płk. Janusz Albrecht, a po jego tragicznej śmierci – gen. Tadeusz Pełczyński. Kraj został podzielony na okręgi (województwa), a te na obwody (powiaty) i placówki (gminy). Armia Krajowa objęła swym zasięgiem Kresy Wschodnie, gdzie po agresji sowieckiej konspiracja została rozbita przez NKWD i do czasu niemieckiej napaści na Związek Sowiecki przetrwała tylko w formie szczątkowej. W końcu 1942 r. Armia Krajowa liczyła ok. 200 tys. członków. W jej strukturze autonomię zachowały Bataliony Chłopskie.

Dowódcy AK podlegały: Biuro Informacji i Propagandy, Biuro Finansów i Kontroli, a szefowi sztabu Komendy Głównej, początkowo gen. Tadeuszowi Pełczyńskiemu później płk. Januszowi Bokszczaninowi – Kierownictwo Dywersji na czele z płk. Emilem Fieldorfem ps. „Nil”.

Liczebność oddziałów AK stale rosła i przed akcją „ Burza” wyniosła ok. 350 tys. żołnierzy.

Głównym celem AK była samoobrona narodowa oraz przygotowanie powstania narodowego w chwili niepowodzeń militarnych Niemców na frontach II wojny światowej.

Wśród różnorodnych zadań, które podejmowała Armia Krajowa bardzo duże znaczenie miało utrzymywanie łączności między krajem a Rządem Emigracyjnym oraz Naczelnym Wodzem, a za ich pośrednictwem – z rządami alianckimi.

Początkowo nie planowano podejmowania otwartej walki z okupantem, gdyż zdawano sobie sprawę, że nie dawała ona szans powodzenia przed decydującymi rozstrzygnięciami w wojnie, a mogła jedynie spowodować duże straty wśród ludności. Głównym kierunkiem działań był wywiad, kontrwywiad, propaganda i mały sabotaż.

Rozwój sytuacji militarnej zwłaszcza na froncie wschodnim, a zwłaszcza po klęskach niemieckich pod Stalingradem i Kurskiem spowodował, że należało się spodziewać wkroczenia Armii Czerwonej na tereny Polski. Należy wspomnieć również, że stosunki polsko-radzieckie po odkryciu zbrodni katyńskiej, zostały zerwane, co dawało Rosjanom „wolną rękę” w decydowaniu o przyszłym ustroju po wkroczeniu na ziemie polskie. Opracowany został wówczas plan „Burza”, który przewidywał wzmożoną dywersję, działania zbrojne w momencie ogólnego odwrotu Niemców, opanowanie linii komunikacyjnych i terenu. Przyjęto unikanie konfliktów z partyzantką radziecką, zachowując prawo do samoobrony. Rzeczywistość okazała się niestety inna. Z chwilą wejścia wojsk sowieckich oddziały Armii Krajowej były najczęściej rozbrajane, a ich żołnierze deportowani w głąb Związku Radzieckiego, aresztowani i torturowani w katowniach NKWD i UB, a w najlepszym przypadku wcielani do Wojska Polskiego. Tragizm Armii Krajowej dokonał się w czasie Powstania Warszawskiego, gdzie zginęło ok. 26 000 jej żołnierzy.

Wobec niemożności kontynuowania dalszej walki, 19 stycznia 1945 r. ostatni komendant Armii Krajowej – gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek” wydał rozkaz rozwiązujący AK. Przestała ona istnieć jako organizacja, pozostawała jednak jako zjawisko społeczne. Nie sposób było bowiem rozwiązać ducha AK, który był równoznaczny z światopoglądem niepodległościowym. Dla społeczeństwa AK była symbolem i syntezą niepodległościowej postawy narodu.

Autor: ppłk Ryszard Najczuk

Bibliografia:

  1. A. Chmielarz, G. Jasiński, Armia Krajowa 1939-1945. Warszawa 2011.
  2. A. Chmielarz, G. Jasiński, Podziemna Armia [w:] Biuletyn Informacyjny. Luty 2012. Rok XXII Nr 02 (262).
  3. M. Ney-Krwawicz, Armia Krajowa w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego [w:] Biuletyn Informacyjny. Luty 2012. Rok XXII Nr 02 (262).